Column: Kenau

In het voorjaar van 2017 publiceerde Van Gisteren columns over een vrouw uit de geschiedenis die wat ons betreft thuis hoort in het geschiedenisonderwijs. De column sluit aan bij een educatief audiofragment uit het Virtueel Museum F-site. Deze column gaat over Kenau: legendarisch strijdster in de Tachtigjarige Oorlog. Beluister hier het audiofragment over Kenau in ons Virtueel Museum F-site.

  • april 2017

Kenau, ‘een moedighe mannin’

Kenau Simonsdochter Hasselaer (1526-1588) heeft het met haar voornaam geschopt tot de woordenboeken; de Van Dale omschrijft een ‘Kenau’ als een bazige vrouw. Menig man met dezelfde mythische capaciteiten ging de boeken juist in als heldhaftig en daadkrachtig.

Kenau is beroemd geworden als hoofdrolspeelster in een legende over vrouwelijk verzet tijdens het Beleg van Haarlem in de Tachtigjarige Oorlog. Een leger van 300 vrouwen zou onder Kenaus gezag de Spaanse vijand hebben aangevallen met speer en hete pek.

image

Kenau door mannenogen

Wat wel zeker is, is dat waar Kenaus moed werd geprezen, haar haar vrouwelijkheid werd ontnomen.

Zoals een echte legende betaamd, is er veel onduidelijkheid over Kenaus werkelijke rol bij het verzet. Wat wel zeker is, is dat waar Kenaus moed werd geprezen, haar haar vrouwelijkheid werd ontnomen. In het journaal van Johannes Arcerius Frisius van 1573 wordt zij genoemd als ‘een seer manlycke vrou’ die de strijd fysiek en met haar eigen geld steunde. In 1642 noemt P. C. Hooft haar in zijn Neederlandsche Historien ‘een moedighe mannin’. Samuel Amphzig, dominee van de Grote Kerk in Haarlem vanaf 1619, schreef dat het optreden van Kenau hét bewijs is dat in tijden van nood de vrouwen als mannen strijden.

Het is opvallend dat voorgenoemde mannelijke schrijvers deze heldhaftige daden, al zijn ze vermeend door een vrouw uitgevoerd, alsnog aan hun eigen geslacht weten toe te schrijven. De beeldvorming rond Kenau is met name gebaseerd op mannelijke overlevering. Misschien is hierdoor de huidige negatieve bijklank bepaald: Kenau paste niet in hun vrouwelijk ideaalbeeld.

Kenaus werkelijke verhaal

Wat weten we werkelijk over Kenau? Ze was een eigenzinnige zakenvrouw, toen Kenaus man stierf nam zij zijn scheepswerf over. Ze heeft via deze weg wel degelijk bijgedragen aan het verzet tegen Spanje: in 1573 leverde zij hout voor de bouw van een verdedigingsschip. Kenau had als zakenvrouw echter geen goede reputatie. Ze daagde iedere schuldenaar voor de rechtbank en tot lang na haar dood werd zij uitgemaakt voor heks. Een label dat zelfstandige machtige vrouwen in de 16e vaker kregen, soms met vervolging tot gevolg.

In 1588 verdween Kenau. Volgens haar dochters vond Kenau het zeemansgraf tijdens een handelsreis naar Noorwegen. Het schip zou zijn overvallen door zeerovers en de bemanning zou zijn uitgemoord. Naast dit droevige plot is er ook een alternatieve theorie voor Kenaus verdwijning: mogelijk is ze gevlucht voor haar grote schulden door een nieuw bestaan op te bouwen in Scandinavië. Kortom, Kenaus dood is al even raadselachtig als haar leven.

Meer dan een bazige vrouw

Kenaus plek in de woordenboeken maakt pijnlijk duidelijk hoe er wordt gemeten met twee maten wanneer het aankomt op strijdbaarheid: mannen worden gezien als heldhaftig terwijl Kenau de boeken is ingegaan als een ‘bazige vrouw’. Haar mysterieuze leven ten tijden van de tachtigjarige oorlog is boeiend en verdient meer aandacht. En wat betreft de stereotype beeldvorming: de casus Kenau leent zich natuurlijk wel voor het behandelen van de betrouwbaarheid van historische bronnen – niet toevallig grotendeels van mannelijke hand.

  • Redactie: Anneloes Thijs (stagiaire Van Gisteren)
  • Met dank aan studenten MA Publieksgeschiedenis: Lisanne Grob & Wieke Kapteijns
De beeldvorming rond Kenau is met name gebaseerd op mannelijke overlevering.